Opowieści z Krypty – historia serialu grozy

W 1954 roku sądzono, że ten serial zamieni dzieci w morderców. Szanowani psychiatrzy twierdzili, że horrory niszczą mózgi, a Batman to gejowski symbol demoralizacji. Dziś te opowieści są legendą, ale mało kto wie, że ich twórcy musieli stoczyć krwawą wojnę z cenzurą, byś mógł dziś oglądać to, co kochasz. Dziś przyjrzymy się serialowi Opowieści z krypty. Opowiem wam, jak grupa szaleńców z Hollywood przemyciła hektolitry krwi i czarnego humoru do mainstreamowej telewizji, ryzykując wszystko, by wybić zęby moralistom w garniturach. Zapraszam do krypty.

Historię Opowieści z Krypty obejrzysz także na Youtube:

Zanim ktokolwiek pomyślał o stworzeniu serialu, który będzie jedną z najsłynniejszych antologii horroru, musimy cofnąć się do lat 50. XX wieku. To właśnie wtedy amerykańskie wydawnictwo EC Comics zapoczątkowało serię niezwykle popularnych, ale jednocześnie kontrowersyjnych komiksów grozy. Przez pięć lat na rynek zostało wypuszczonych 27 numerów, które sprzedawały się świetnie, ale jednocześnie budziły szok i sprzeciw części społeczeństwa. Pamiętaj — to były lata 50. Za pokazanie trupa w gazecie mogłeś trafić na dywanik u jakiegoś ważnego faceta w garniturze. W sumie niewiele się zmieniło od tamtych czasów.

Ale ten sukces miał swoją mroczną cenę. Za chwilę zobaczycie, jak jeden człowiek z dyplomem psychiatry niemal doprowadził do spalenia wszystkich tych egzemplarzy na stosie i dlaczego ta zbrodnia na popkulturze niemal mu się udała.

Każdy album opowiadał inną historię. Wszystkie miały jednak cechę wspólną — tzw. gospodarza. To właśnie w komiksach po raz pierwszy pojawiła się postać dobrze znanego nam truposza, Strażnika Krypty. W przypadku komiksowych wydań był on przez autorów wykorzystywany naprzemiennie ze Strażnikiem Skarbca oraz Starą Wiedźmą. Ale to ostatecznie Cryptkeeper stał się ikoną. Dlaczego? Pewnie był najbardziej bezczelny z całej trójki.

Jak można się było domyślić, komiksy EC spotkały się z ostrą krytyką społeczną. W 1954 roku ukazała się książka dr. Fredrica Werthama Seduction of the Innocent, oskarżająca komiksy o zły wpływ na młodzież. Według niego to właśnie przez komiksy wśród młodych ludzi szerzyła się agresja i wandalizm. Swoją drogą facet też twierdził, że Batman i Robin tworzą związek homoseksualny, a Superman jest antyamerykański, a wręcz faszystowski. W rezultacie powstał Komiksowy Kodeks Etyki, który praktycznie zabił rynek komiksowych horrorów. EC przestało wydawać swoje flagowe serie, ale idea “Opowieści z Krypty” przetrwała. Jak to zwykle bywa, zakaz tylko wzmocnił legendę.

Zanim jednak krew znów zaczęła płynąć strumieniami w amerykańskiej telewizji, legenda EC Comics musiała przeczekać najgorsze chmury na emigracji. To właśnie w Europie, a konkretnie w Wielkiej Brytanii, po raz pierwszy spróbowano sprawdzić, czy makabra z papieru zadziała na celuloidzie. Pierwsze próby przeniesienia serii na ekrany miały miejsce w Wielkiej Brytanii w latach 70. Powstały wtedy dwa filmy fabularne inspirowane komiksami — Tales from the Crypt z 1972 roku oraz The Vault of Horror z 1973 roku. Nie był to jednak pełnoprawny powrót “Opowieści z Krypty”. Na to przyszło nam poczekać jeszcze kilka dobrych lat.

Pod koniec lat 80. w Stanach Zjednoczonych nastąpił renesans horroru. Wielu z was pamięta pewnie Creepshow od George’a Romero i Stephena Kinga. To m.in. dzięki sukcesowi tej serii telewizja ponownie zaczęła interesować się horrorem i makabrycznymi opowieściami. To właśnie wtedy piątka producentów połączyła siły, aby stworzyć antologię na podstawie klasycznych komiksów EC. Ich ambicją było zachowanie ducha oryginałów — mrocznych, brutalnych, cynicznych, ale też na swój sposób zabawnych. To była epoka VHS, gore i niepoprawnego pod każdym względem horroru. Lepszego momentu nie mogli wybrać.

Całe szczęście podjęto decyzję, aby serial nie trafił do tradycyjnej sieciowej telewizji, tylko do HBO, która wówczas była stosunkowo nową, ale dynamicznie rozwijającą się stacją premium. Dzięki temu twórcy mogli pozwolić sobie na swobodę, jeśli chodzi o język czy brutalność, dla których nie byłoby miejsca w głównych, ogólnodostępnych sieciach telewizyjnych. Myślisz, że dzisiaj HBO, Netflix czy Amazon zgodziliby się na taki zabieg? Nie wiem — choć się domyślam.

Pierwszy odcinek miał premierę 10 czerwca 1989 roku. Każdy był samodzielną historią, trwającą około 25 minut, którą rozpoczynał i kończył Cryptkeeper. Strażnik witał widzów w swój charakterystyczny sposób — sypał czarnym humorem, grami słownymi i makabrycznymi zgadywankami. Stał się czymś w rodzaju mrocznego telewizyjnego gospodarza wprost z dziecięcych koszmarów.

Styl i konwencję całej serii doskonale ilustruje 2 odcinek 1 sezonu, który został wyreżyserowany przez Roberta Zemeckisa. Akcja rozgrywa się w noc Bożego Narodzenia. Bohaterką jest Elizabeth, z pozoru przykładna żona, która na początku historii morduje swojego bogatego męża. Powód? Oczywiście, że spadek. Początkowo wszystko wydaje się iść zgodnie z planem. Do momentu, aż w wiadomościach pojawia się komunikat o zbiegłym z zakładu psychiatrycznego mordercy przebranego za Mikołaja. Jak można się domyślić, wkrótce do drzwi kobiety puka właśnie on, szalony, krwawy santa. Elizabeth nie miała łatwo, bo musiała jednocześnie próbować ukryć ciało męża, a do tego unikać policji i napastnika. Sytuacja przybiera coraz bardziej groteskowy obrót, w którym czarny humor miesza się z klimatem rodem z Kevina. Tak, tego, który został sam w domu. Kulminacją jest scena, w której córka bohaterki, nieświadoma niczego, otwiera drzwi i z uśmiechem wpuszcza Mikołaja. Jeszcze szczęśliwa mówi, że wiedziała, że przyjdzie.

Jeśli chodzi o zakończenie, to jak w większości odcinków, jest brutalnie i ironicznie. Zbrodniarka, która próbowała zatuszować własne przestępstwo, ginie z rąk potwora z zewnątrz. Tym samym dopełnia się komiksowa sprawiedliwość typowa dla serii. Ta powtarzalna forma była kluczowa dla humoru i rytmu serialu. Widz wiedział, czego się spodziewać, a satysfakcję przynosiło nie to, że nastąpi kara, ale w jaki sposób zostanie wymierzona.

Ten odcinek pokazał, że kluczem do sukcesu jest nie tylko genialny scenariusz, ale przede wszystkim realizm makabry. Widzowie musieli uwierzyć w każde cięcie siekierą i każdą bliznę na twarzy trupa. I tu na scenę wkracza prawdziwy czarodziej efektów praktycznych – Kevin Yagher. Efekty specjalne w “Opowieściach z Krypty” były wyjątkowo zaawansowane jak na swoje czasy. Zespół Yaghera, który pracował też m.in. przy serii Laleczka Chucky czy Koszmar z ulicy Wiązów, na przestrzeni lat rozwijał coraz bardziej rozbudowane wersje Strażnika.

(Nagłe wejście śmiechu Cryptkeepera / pauza) Stop. Wyobraźcie sobie sześciu spoconych facetów pod stołem, którzy próbują sprawić, by ten trup mrugnął lewym okiem dokładnie w tym samym momencie, w którym John Kassir krzyczy do mikrofonu. Początkowo Cryptkeeper był kukiełką, której ruchami sterowało ręcznie aż pół tuzina osób. To nie była technologia, to był teatr absurdu pod biurkiem. Dopiero z czasem Strażnik ewoluował w pełną animatroniczną postać sterowanych zdalnie. W ostatniej fazie potrafił już mrugać, poruszać ustami, gestykulować i utrzymywać zaskakująco naturalny rytm mowy. Jednak mimo tego postępu, jego duszą pozostał John Kassir. Chrapliwy, piskliwy ton i demoniczny śmiech stały się od razu rozpoznawalne i na stałe weszły do kanonu popkultury.

Na przestrzeni siedmiu lat “Opowieści z Krypty” doczekały się siedmiu sezonów. Każdy z nich zawierał od 6 do 18 odcinków, które były tworzone przez różne ekipy realizacyjne. Wielu znanych reżyserów Hollywood z ochotą angażowało się w pojedyncze epizody, bardzo często w ramach zabawy lub eksperymentu. Wśród nich znaleźli się m.in. Robert Zemeckis, Walter Hill, Richard Donner, Tom Holland, William Friedkin czy Tobe Hooper. Lista jednak nie kończy się na kultowych już dziś reżyserach — swoje odcinki mieli także m.in. Arnold Schwarzenegger czy Tom Hanks. Równie bogata była lista aktorów występujących w serialu. W poszczególnych odcinkach pojawili się m.in. Demi Moore, Brad Pitt, Whoopi Goldberg, Daniel Craig, Michael J. Fox — i mógłbym tak wymieniać bez końca. To nie był zwykły serial, to był poligon doświadczalny dla żółtodziobów i największych nazwisk Hollywood, które chciały się pobawić w makabrę.

Ta plejada gwiazd nie przyciągała widzów tylko swoimi nazwiskami. Wszyscy oni musieli odnaleźć się w bardzo specyficznej, niemal komiksowej estetyce, która sprawiała, że “Opowieści z krypty” nie dało się pomylić z żadną inną produkcją tamtych lat. “Opowieści z Krypty” charakteryzowały się unikalnym połączeniem horroru, groteski i czarnego humoru. Twórcy nawiązywali do stylistyki komiksów EC przez celowo przerysowane kolory, przesadzoną, wręcz teatralną grę aktorską i bardzo intensywne efekty świetlne. Operatorzy często stosowali ujęcia z nietypowej perspektywy, dynamiczne zoomy czy kadrowanie przypominające plansze komiksowe.

Narracyjnie większość historii opierała się na podobnej strukturze moralnej przypowieści. Bohaterowie byli często chciwi, zdradliwi lub okrutni. Popełniali jakiś występek, który z reguły kończył się ich makabryczną śmiercią. Motyw “sprawiedliwości zza grobu” był nieodłączny, a fabuła często kręciła się wokół karmy i jej słynnego powrotu. Jednak ogólny ton serialu rzadko był w pełni poważny. Ironia i przerysowanie sprawiały, że całość balansowała między horrorem a czarną komedią.

Mimo, że to właśnie horror był głównym filarem “Opowieści z Krypty”, twórcy nie bali się zapuszczać również w inne rejony kina. Bawili się konwencją, wykorzystując stylistykę noir, tworząc dystopijne historie czy thrillery erotyczne. To też był jeden z elementów, które stanowiły o sukcesie serii. Widzowie pokochali ją za to, że była nieprzewidywalna i pełna niespodzianek.

Ważnym aspektem była też muzyka. Mroczny, dynamiczny motyw przewodni autorstwa Danny’ego Elfmana stał się jednym z najbardziej rozpoznawalnych openingów lat 90., niczym otwarcia Z Archiwum X czy Miasteczka Twin Peaks. Kiedy ten mroczny motyw wybrzmiewał w głośnikach, miliony Amerykanów wiedziały, że czas na dawkę strachu. ‘Opowieści z krypty’ stały się tak potężnym fenomenem, że stacja HBO nie mogła poprzestać na samym serialu – marka zaczęła pączkować w najbardziej nieoczekiwanych kierunkach.

“Opowieści z Krypty” bardzo szybko zdobyły popularność, stając się jednym z najchętniej oglądanych seriali HBO początku lat 90. Zachwycały nie tylko fanów horroru, ale też krytyków, którzy podkreślali ich odwagę i autoironiczny ton. Serial stał się punktem odniesienia dla późniejszych antologii, takich jak Masters of Horror, Fear Itself czy współczesne American Horror Story.

Absurd secesji uniwersum sięgnął zenitu w 1992 roku. Ten sam Strażnik, który w HBO opowiadał o patroszeniu kochanków, trafił do… kreskówki dla dzieci “Tales from the Cryptkeeper”. Tak, Cryptkeeper stał się mrocznym edukatorem, który między reklamami płatków śniadaniowych uczył pięciolatków o moralności w sobotnie poranki. Produkcja zachowywała motyw opowieści grozy, lecz w wersji znacznie łagodniejszej. Wizerunek trupa zaczął pojawiać się na kubkach, koszulkach, a nawet w programach edukacyjnych.

W latach 90. marka rozrosła się w pełnoprawne multimedialne uniwersum. Powstała gra komputerowa, seria książek oraz trzy filmy kinowe: Demon Knight z 1995 roku, opowiadający o byłym żołnierzu, strażniku starożytnego klucza, który jest ścigany przez demony. Kolejny to Bordello of Blood z 1996, czyli czarna komedia o wampirach w nocnym klubie, i na koniec Ritual z 2002 roku. Ten ostatni jest nieoficjalną kontynuacją, której produkcja miała dość burzliwą historię. Każdy z filmów charakteryzował się znanym dla serii tonem, który łączył w sobie gore, czarny humor i pulpowy klimat.

Wracając do głównej serii — po siedmiu sezonach produkcja zaczęła tracić tempo. HBO stopniowo ograniczało budżet, a zainteresowanie gatunkiem masało. Ostatnie sezony powstały częściowo w Wielkiej Brytanii, co było wynikiem korzystniejszych ulg podatkowych, ale też wpłynęło na zmianę tonu oraz obsadę. Klimat amerykańskiego horroru ustąpił nieco bardziej europejskiemu szbytowi. Ostatni odcinek został wyemitowany 19 lipca 1996 roku, godnie zamykając legendarny cykl.

Tym samym zakończyła się jedna z najdłużej emitowanych antologii grozy w historii telewizji — łącznie 93 odcinki, które wciąż pozostają punktem odniesienia dla miłośników horroru, czarnego humoru i gore.

Mimo upływu lat “Opowieści z Krypty” nie przepadły w mroku zapomnienia. W 2000 roku pojawiły się pierwsze próby wskrzeszenia serialu. Najgłośniejszym projektem był ten M. Nighta Shyamalana, który w 2016 roku zapowiedział reboot serii dla stacji TNT. Miał on łączyć klasyczne inspiracje EC Comics z nowoczesną narracją antologiczną. Niestety, projekt został anulowany w 2017 roku z powodu skomplikowanych kwestii licencyjnych. Ogólnie rzecz biorąc, prawa do serialu, postaci Cryptkeepera, komiksów i samego tytułu należały do różnych podmiotów, przez co ciężko było zebrać wszystko do kupy i kontynuować produkcję.

Mimo że “Opowieści z Krypty” nie doczekały się kontynuacji, wpływ serii jest wciąż żywy. W dobie współczesnych platform streamingowych można dostrzec ich ducha w takich produkcjach jak Black Mirror, nowy Creepshow, Strefa Mroku czy Gabinet Osobliwości Guillermo del Toro. Wszystkie one korzystają z wzorca antologii zbudowanej na przewrotnej, moralnej puencie i charakterystycznym stylu wizualnym.

Patrząc na dzisiejsze, sterylne produkcje, trudno uwierzyć, że kiedyś grupa pasjonatów musiała walczyć o prawo do pokazania gumowego trupa w telewizji. Moralna panika z 1954 roku dziś wydaje się zabawna, ale to właśnie tamta odwaga w starciu z “moralistami w garniturach” otworzyła drzwi dla współczesnej popkultury. Bez buntu EC Comics i bezczelności Strażnika Krypty, być może nigdy nie dostalibyśmy dzisiejszych hitów grozy.